Thế Chiến Thứ Nhất (1914-1918)

 Phạm Văn Tuấn
November 19, 201

https://3.bp.blogspot.com/-ezx6vsHWUtk/W_Jb7aga9pI/AAAAAAAACEI/X4pdkFVc3qMMpyGk6dzMXZqBlYEbd5liwCLcBGAs/s640/world-war-1.jpg  

Trong cuộc Chiến Tranh Thế Giới lần Thứ Nhất 1914-18, cc xứ thuộc địa đ ủng hộ cc trung tm đế quốc trong khi cc nước c lin hệ mậu dịch bị bắt buộc về phe Đồng Minh (the Allies = the Triple Entente) hoặc theo phe Quyền Lực Trung u (the Central Powers = the Triple Alliance). Cuộc chiến tranh ny đ mang tnh ton diện trong đ binh lnh cũng như thủy thủ v dn thường đều trực tiếp tham gia. Cuộc chiến tranh ny đ gy nn cc cuộc cch mạng v cc xung đột tn st trong tương lai, đ tạo ra cc thời kỳ bạo lực ko di trong suốt thế kỷ 20. 

1/ Tnh hnh xung đột trước Thế Chiến.

Vụ m st Hầu Tước người o l nguyn nhn trực tiếp gy nn Thế Chiến Thứ Nhất. Hầu Tước Francis Ferdinand (1863-1914) sắp trở nn Hong Đế của đế quốc o-Hung. Vị qun vương đang trị v l Francis Joseph (1830-1916, trị v 1848-1916) đ ngồi trn ngai vng trong 84 năm v khng r cn sống được bao lu. Vụ m st người kế nghiệp nh vua ny v thế được coi l cuộc tấn cng vo đế quốc o-Hung. Kẻ st nhn l một sinh vin người Bosnia tn l Gravilo Princip, thuộc nhm quốc gia Serbian.   

https://2.bp.blogspot.com/-k0gUDe98Yz4/W_JuR57FbwI/AAAAAAAACG8/-AtS2WCKhDs1IMzJVwfvaIcAqo56cPa2ACLcBGAs/s400/washingtonTimeses.jpg

  m st vợ chồng Hầu Tước Ferdinand - Assassination of Archduke Franz Ferdinand

Mặc d vụ m st xẩy ra vo ngy 28/6/1914 tại Sarajevo, thủ đ của xứ Bosnia, nhưng đy l một m mưu từ Belgrade, thủ đ của xứ Serbia, tổ chức do Dragutin Dimitrijevic, trưởng ban tnh bo của nước Serbia. Cc kẻ m mưu thuộc một hội kn c tn l Đon Kết hay l Chết (Union or Death), thường được gọi l Nhm Bn Tay Đen (the Black Hand). Việc chống đối hầu tước Francis Ferdinad l do vị ny ủng hộ một chương trnh tổ chức lại đế quốc Habsburg thnh một vương quốc ba thnh phần (a triple monarchy). 

Ngoi xứ o với dn Đức (German Austria) v xứ Magyar Hungary đ tự trị, cn c một miền đất bn độc lập dnh cho sắc dn Slavs. Cc người quốc gia cực đoan Serbian đ chống lại chương trnh kể trn bởi v họ sợ rằng cc sắc dn b con với họ l Slovene v Croatian sẽ ở dưới quyền cai trị của triều đnh Habsburg, như vậy sau ny sẽ cản trở việc thnh lập một xứ sở Serbia lớn hơn. V vậy họ đ m st hầu tước Francis Ferdinand trước khi vị ny trở nn Hong Đế v thực hiện chương trnh cải tổ. 

Trong nhiều năm, cc nh lnh đạo o vẫn muốn chấm dứt cc xo trộn v định thnh lập một lin hiệp cc người Slavs tại miền nam chu u. B tước người o Leopold von Berchtold l luận rằng nay l cơ hội để đ bẹp xứ Serbia.
Vo thời gian ny, nước o chỉ c một đồng minh l nước Đức v nếu quyền lực v uy tn của nước o giảm đi th nền an ninh của nước Đức cũng bị đe dọa, v vậy người Đức quyết định yểm trợ người o trong việc dng v lực v cả hai nước o v Đức đều muốn thanh ton ngay xứ Serbia trước khi cc quốc gia khc bị li cuốn vo cuộc xung đột. 

Trước vụ m st, cc người o tin rằng chnh quyền Serbia đứng đằng sau vụ ny nhưng họ đ chờ đợi hơn 3 tuần lễ trước khi hnh động. Sở dĩ c việc tr hon bởi v nước o khng biết phải giải quyết vụ ny ra sao, một phần khc cũng v họ chỉ muốn động vin qun lực sau vụ thu hoạch ma mng. Vo ngy 23/7/1914, chnh quyền o gửi một tối hậu thư cho xứ Serbia, bắt buộc phải trả lời trong 48 giờ. Trong 11 điều đi hỏi c cc khoản sau: xứ Serbia phải đng cửa cc tờ bo chống lại nước o, dẹp bỏ cc hội kn i quốc, loại khỏi chnh quyền v qun đội mọi nhn vin tham gia phong tro chống nước o v chấp nhận việc cộng tc với cc vin chức o trong việc loại trừ phong tro chống lại đế quốc Habsburg. 

Hai ngy hm sau, chnh quyền Serbia trả lời. Trong tổng số 11 đi hỏi, một điều kiện bị từ chối, 5 điều kiện được chấp nhận hon ton. Nhưng chnh quyền o cng bố rằng việc trả lời của xứ Serbia khng thỏa mn, nn họ đ động vin một phần binh lực v gy kh khăn cho cc quan hệ ngoại giao. Về pha người Serbian, họ đ ra lệnh động vin trước khi gửi đi bản trả lời. 

Sự kh khăn của nước o trước việc trả lời của xứ Serbia l do tnh hnh gay gắt của cc nước thuộc chu u trước khi c vụ m st xẩy ra. Vo lc ny,
nước Nga e sợ rằng việc qun o đnh chiếm xứ Serbia sẽ l bước đầu của một chương trnh chinh phục vng Balkans của hai nước o v Đức. Việc bnh trướng thế lực như vậy tại một miền đất gần nước Nga l một điều khng thể chấp nhận đối với chnh quyền của Sa hong. Hơn nữa, nước Nga đ thất bại nhiều lần, chẳng hạn cuộc bại trận vo năm 1905 trước Hải Qun Nhật Bản, cho nn khng thể mềm yếu hơn nữa. Nếu nước Đức gip cho nước o th nước Nga khng thể bỏ rơi xứ Serbia.

Vo ngy 18/7/1914, bộ trưởng Ngoại Giao Nga l Sergei Sazonov (1861-1927) đ cảnh co nước o l nước Nga khng để cho xứ Serbia bị lm nhục. Qua ngy 24/7, ng Sazonov bo cho vin Đại Sứ Đức: Ti khng ght nước o, ti khinh bỉ nước đ. Nước o đang tm cớ để nuốt xứ Serbia nhưng trong trường hợp ny, nước Nga sẽ đnh nước o. Nước Nga đ được nước Php yểm trợ. Vo ngy 20/7, Tổng Thống của nước Php l Raymond Poincar (1860-1934) đ thăm viếng St. Petersburg để gip cho nước Nga cứng rắn trong việc giải quyết rắc rối, để trnh sự ha giải no mang lại sự mất uy tn cho khối Đồng Minh v đ cảnh co vin Đại Sứ o rằng Xứ Serbia l bạn rất thn của nước Nga v nước Nga l một đồng minh của nước Php. 

Trong cc ngy quan trọng ny, thi độ của nước Đức rất mơ hồ. Mặc d Hong Đế Đức bị xc động v giận dữ v vụ m st, chnh quyền Đức đ khng hề đe dọa cho tới khi c cc hnh động của nước Nga. Cả hai Hong Đế Đức William II v Thủ Tướng Theobald von Bethmann-Hollweg (1856-1921) đều chấp nhận phải trừng phạt nặng nề xứ Serbia sớm v Hong Đế Đức cng bố vo ngy 30/6 rằng
Ngay by giờ phải sớm lm sng tỏ với người Serbian. Vo ngy 6/7, Thủ Tướng Bethmann-Hollweg đ cam kết với Bộ Trưởng Ngoại Giao o, sự cam kết ny bị coi như hon ton. Chnh quyền o được thng bo rằng Hong Đế Đức sẽ đứng bn cạnh nước o chiếu theo sự bắt buộc v thỏa ước v v tnh bạn cũ. Người Đức r rng hy vọng rằng do hnh động trừng phạt sớm chống lại xứ Serbia, nước o c thể đối ph với xứ Serbia trước khi nước Nga v đồng minh c thể động vin theo ngoại giao hay qun sự. 

Ngy 28/7/1914,
nước o tuyn chiến với xứ Serbia. Sự xung đột ny c thể bị hạn chế nhưng đ sớm biến thnh một cuộc chiến tranh rộng lớn do hnh động của nước Nga. Trước đ 4 ngy, ngy 24/7, chnh quyền Nga đ quyết định phản ứng lại bất cứ hnh động qun sự no của nước o đối với xứ Serbia bằng một cuộc động vin từng phần. Qua ngy 30/7, ng Sazonov v nhm qun sự chủ chiến đ thuyết phục được Sa Hong Nicholas II ra lệnh tổng động vin mọi qun đội, khng chỉ để chống lại nước o m chống cả nước Đức, bởi v một đất nước rộng lớn như nước Nga đi hỏi rất nhiều thời gian để lm chạy guồng my qun sự. 

Nicholas II, Sa Hong cuối cng của Nga, bị thoi vị vo ngy 2/3/1917

Trước tnh thế nghim trọng ny, khng cn cch no li trở lại. Người Đức đ được bo động rằng người Nga đang chuẩn bị chiến tranh bởi v cng cuộc tổng động vin c nghĩa l chiến tranh. Chnh quyền Đức bn gửi tới St. Petersburg của nước Nga một tối hậu thư đi hỏi phải ngưng ngay lệnh động vin trong 24 giờ. Vo buổi chiều ngy 01 thng 8, Đại Sứ Đức xin gặp mặt Bộ Trưởng Ngoại Giao Nga, yu cầu ng Sazonov trả lời một cch thuận lợi đối với tối hậu thư của Đức. ng Sazonov đ cho biết rằng khng thể ngừng lại lệnh động vin được nhưng nước Nga sẵn lng tiếp tục thương thuyết. Vị Đại Sứ Đức đ nhắc lại ba lần hậu quả khủng khiếp của lời bc bỏ nhưng ng Sazonov đ cuối cng trả lời rằng: Ti khng c cu trả lời no khc dnh cho ng. Sau đ vị Đại Sứ Đức giao cho Bộ Trưởng Ngoại Giao Nga bản tuyn chiến rồi bật khc v rời phng họp. Cng thời gian đ, Bộ Trưởng của Hong Đế Đức cũng giao cho nước Php bản tối hậu thư, đi nước Php cho biết r định. Thủ Tướng Php Ren Viviani (1863-1925) trả lời vo ngy 01/8 rằng nước Php sẽ hnh động theo quyền lợi của mnh v ngay lập tức, ra lệnh tổng động vin qun lực. Ngy 03/8, nước Đức tuyn chiến với nước Php. 

Tất cả cc diễn tiến kể trn đ lm lu mờ cc cố gắng của ng Bộ Trưởng Ngoại Giao Anh, Sir Edward Grey (1862-1933), trong cng cuộc triệu tập một hội nghị để dn xếp vụ o-Serbia. C lẽ nếu nước Anh tuyn bố sẵn sng về phe với nước Php v nước Nga sớm hơn, th sự việc ny đ khiến cho nước Đức v nước o phải chn bước. Nhưng Thủ Tướng Grey khng biết chắc rằng nước Anh c sẵn sng chiến đấu khng, nn đ khng cam đoan g cả. Nước Anh đ hứa sẽ gửi một lực lượng viễn chinh qua đất Php trong trường hợp chiến tranh nhưng dn chng Anh khng biết r điểm ny. Dư luận tại nước Anh v thế chia hai:
khối Bảo Thủ thin về chiến tranh, khối Cấp Tiến đang cầm quyền bị chia rẽ nội bộ cn khối Lao Động phản chiến. Nhưng cả hai Bộ Trưởng Ngoại Giao Grey v Thủ Tướng Herbert Asquith (1852-1928) đều muốn nước Anh tuyn chiến, rồi vụ nước Đức xm lăng nước Bỉ trung lập, đ được Quốc Hội Anh v dn chng ủng hộ việc phải can thiệp. 

Trước kia vo năm 1839, nước Anh cng với cc cường quốc khc đ k một hiệp ước bảo đảm
sự trung lập của nước Bỉ, ngoi ra chnh sch trong hơn một thế kỷ của nước Anh l chống đối việc thống trị miền ty của chu u. Nước Anh trước kia đ đnh nhau với Hong Đế Napolon để cản trở nước Php lm chủ chu u, ngy nay họ e sợ nước Đức v cng một l do. Bất cứ một cường quốc no thống trị miền đất Bỉ-Ha Lan nằm ngang qua eo biển Channel đều l mối đe dọa đối với nước Anh v hơn nữa, cc nh qun sự Anh v Php đ c cc kế hoạch chung khiến cho nếu nước Php bị tấn cng th nước Anh khng thể đứng trung lập bn ngoi.

https://2.bp.blogspot.com/-Fyd0l84nSRo/W_EbUH7QZyI/AAAAAAAACCo/b9dMzHN8CMEewOTnjYDhkrSwTj03_acRQCLcBGAs/s400/GermanyTroops-949x598.jpg

Qun đội Đức thời Thế Chiến I

Vo thời gian ny, người Đức muốn tấn cng nước Php qua nước Bỉ, họ đ xin php chnh quyền Bỉ cho binh lnh đi qua lnh thổ, hứa sẽ tn trọng sự độc lập v hon trả bồi thường cc thiệt hại sẽ gy ra. Khi nước Bỉ từ chối, cc đạo qun Đức đ trn qua bin giới. Ngay lập tức Bộ Trưởng Ngoại Giao Anh ra trước Quốc Hội, ku gọi nước Anh phải bảo vệ luật lệ quốc tế v che chở cc nước nhỏ. Ngy hm sau, 4/8/1914, Quốc Hội Anh gửi một tối hậu thư tới Berlin, đi hỏi nước Đức phải tn trọng tnh trung lập của nước Bỉ v phải trả lời thỏa đng trước nửa đm. Cc Bộ Trưởng Đức đ khng trả lời, viện cớ rằng binh lnh Đức phải tiến tới nước Php bằng con đường ngắn nhất. Khi đng 12 giờ, nước Anh v nước Đức chnh thức chiến tranh với nhau. 

Cc nước khc cũng sớm bị li cuốn vo vng chinh chiến. Ngy 7/8, người Montenegrins hợp tc với người Serbs thn thuộc để chống lại người o. Hai tuần lễ sau,
Nhật Bản tuyn chiến với Đức, một phần v l đồng minh của nước Anh nhưng chủ đch chnh của Nhật Bản l chiếm đoạt ti sản của nước Đức tại miền Viễn Đng. Qua ngy 01/8, Thổ Nhĩ Kỳ thương thuyết hợp tc với Đức rồi trong thng 8, dội bom cc hải cảng của Nga trn Biển Đen (the Black Sea). Nước , mặc d l một thnh phần trong nhm Quyền Lực Trung u (the Triple Alliance), đ tuyn bố trung lập cho tới thng 5/1915 th tham dự cuộc chiến, theo phe Đồng Minh. 

2/ Trận chiến diễn ra.

https://3.bp.blogspot.com/-JpXItEUF25w/W_EcvRk2SNI/AAAAAAAACC4/dzGaKYM9UIo3KOxsAvYCohMclysG4Sj0wCPcBGAYYCw/s320/GreatBritanTroops.jpg

Qun Anh lc gần bắt đầu Thế Chiến I

Khi cuộc chiến sắp xẩy ra, đ c cc đm đng dn chng tập họp trong cc thnh phố, biểu tnh để by tỏ lng trung thnh với đất nước v sẵn sng chiến đấu. Chiến tranh với tnh bạo lực của n c vẻ như đang tạo nn một lối thot cho cuộc sống buồn tẻ v trống rỗng của thứ x hội tư sản đương thời v theo như lời của thi sĩ Rupert Brook người Anh, một thế giới đang gi đi, lạnh lẽo v mệt mỏi. Đối với một số người, chiến tranh mang lại ci thời cao đẹp linh thing (a beautiful sacred moment). Vo lc ny, tinh thần i quốc đang chế ngự tm hồn mọi người tại chu u, hng triệu người muốn hy sinh bản thn v linh hồn cho đất nước bởi v trong vi thập nin vừa qua, nền gio dục do chnh quyền chủ trương đ tạo nn cc huyền thoại, cc niềm tin v thi độ của chủ nghĩa dn tộc (nationalism). 

Tại thnh phố Paris, nam giới đi trn cc đại lộ ca ht bản
Marseillaise trong khi nữ giới tặng hoa cho cc binh lnh trẻ. C người đ ghi lại hon cảnh ny như sau: cc người nam trẻ hay gi, dn sự hay qun sự, đều ho hứng. Hng ngn người tnh nguyện chiến đấu, đ x đẩy nhau trước cc văn phng tuyển qun. Danh từ nghĩa vụ đang c nghĩa cao đẹp v danh từ đất nước mang tnh chất rực rỡ. Lưỡi gươm đặt vo trong long bn tay của chng ta khng thể tra vo bao khi mục tiu chưa chiếm được v lnh thổ của chng ta chưa trải di như cần thiết. 

https://4.bp.blogspot.com/-GtHbSNadNFU/W_JjbOZgOpI/AAAAAAAACFQ/-v5CeO_xePo4gIaF5VtrXpB_Z4zIrd4eACLcBGAs/s400/EuropeanAbandonPeaceForWWI.jpg

 

Dn chng u Chu đang nng ruột trng chờ Thế Chiến I bắt đầu

Tại nước Đức, cc người trẻ cũng trng đợi thứ hnh động cao thượng v vị tha để kinh nghiệm về cuộc đời vo giai đoạn căng thẳng nhất v ginh lấy vinh quang. Vo thng 11/1914, nh văn danh tiếng người Đức l Thomas Mann cũng đ coi chiến tranh l một cơ hội tẩy sạch (purification) v giải phng (liberation). Đối với một số nh tr thức khc, chiến tranh ti tạo quốc gia về mặt tinh thần, lm sống lại vẻ vinh quang, sự cao thượng v tnh anh hng, cũng v vậy thế hệ trẻ của chu u vo thời gian ny rất vui vẻ đi ra trận mạc, m t người biết trước được rằng Thế Chiến Thứ Nhất sau 4 năm đ trở thnh một cuộc tn st man rợ, v nghĩa. 

Trong cc ngy si động ny, nh ton học kim triết gia người Anh Bertrand Russell đ nhớ lại nỗi kinh hong v ngạc nhin khi
người dn thường, đn ng cũng như đn b, lại hn hoan trước viễn tượng chiến tranh. Cảnh chm giết đ lm vui sướng 90 phần trăm dn số khiến ti phải xt lại quan điểm của ti về bản chất con người

Bởi v trận chiến ny mang tnh ton diện, đi hỏi sự ủng hộ của ton thể dn chng nn cc nh lnh đạo cc nước đ bắt buộc phải m tả cuộc chiến l cuộc xung đột cao thượng (noble conflict) m khng phải l sự tranh ginh giữa cc thế lực đế quốc hay l kết quả của cc cch ghen tỵ quốc gia. Phe X Hội Đệ Nhị Quốc Tế (the socialist Second International) tuyn bố rằng cc cng nhn nn phản đối việc cầm vũ kh bằng cch tổng đnh cng. Mặc d khng một đảng x hội no của chu u ch tới lời ku gọi ny, cc chnh phủ đ e sợ sự chống chiến tranh từ pha dưới, nn đ khng ngừng động vin dn chng bằng tinh thần i quốc. Cng tc tuyn truyền đ trở nn một thứ v kh, giống như sng my. Cng tc ny của phe Đồng Minh trở nn dễ dng hơn sau khi qun Đức tn st cc con tin dn sự người Bỉ, ph hủy một thư viện cổ tại Louvain v giết hại hơn 600 dn sự tại Dinant. 

Vo ngy 6/8/1914, Thủ Tướng Anh Asquith cng bố rằng nước Anh phải tham gia vo trận chiến để bảo vệ nguyn tắc theo đ cc nước nhỏ khng thể bị đ bẹp bởi việc lm ty tiện của một lực lượng mạnh v p đảo. Tại nước Php, Tổng Thống Raymond Poincar trấn an dn chng rằng nước Php chỉ c mục đch đứng ln v
Tự Do, Cng L v Lẽ Phải (Liberty, Justice & Reason). Sau đ l cc nh văn như H.G. Wells v Gilbert Murray cũng như Tổng Thống Hoa Kỳ Woodrow Wilson, cho rằng lực lượng Đồng Minh tham chiến v chống lại chế độ qun phiệt (militarism). Về phe Đức, chnh quyền ny trnh by với dn chng rằng đy một cuộc thnh chiến v nền văn ha cao đẹp hơn của dn tộc Đức v để bảo vệ Đất Tổ khỏi cảnh bao vy của cc quốc gia Đồng Minh, cn cc nh chnh trị x hội Đức được khuyn co rằng cuộc chiến tranh của Đức với Nga sẽ giải phng dn chng Nga khỏi gng cm của Sa Hong. 

https://4.bp.blogspot.com/-Yfzq7t6E_Cw/W_JqTyHpA1I/AAAAAAAACGM/W4Eezb5VjawvY9qZj-UjB1XWgV9AHOoJQCLcBGAs/s640/WWI-in-Europe.jpg
Đầu tin, cc chuyn vin qun sự tin tưởng rằng Thế Chiến Thứ Nhất sẽ sớm kết thc nhưng tri lại, trận tuyến đ ko di từ nước Thụy Sĩ tới Biển Bắc (the North Sea) trong 4 năm trường. Khởi đầu vo ngy 4/8/1914, qun Đức xm lăng nước Bỉ theo kế hoạch năm 1905 của tướng Alfred von Schlieffen (1833-1913). Chiến thuật của vin tướng ny muốn qun o cầm chn qun Nga, trong khi đ qun Đức đnh mạnh vo sườn qun Php, bao vy rồi tiu diệt, rồi sau đ qun Đức sẽ cng qun o đnh bại qun Nga. Người Đức tin tưởng rằng nhờ tinh thần cao v ti năng chiến đấu, họ c thể đnh bại người Php sau 2 thng hay sớm hơn. 

Chiến thuật của qun Php l tiến đnh Alsace v Lorraine v chỉ dng thế cng, nhưng họ đ gặp thất bại do sự bất ti của cc tướng lnh Php đ khng biết thay đổi binh php. Binh lnh Php đ khng biết ẩn np, khng dng cch tấn cng bất ngờ, lại mặc đồng phục đỏ hay xanh, dễ dng trở thnh mục tiu cho nhiều hng sng my của qun đội Đức v kết quả l binh lnh Php đ ng chết hng loạt.
Su tuần lễ sau khi chiến tranh bắt đầu, số tổn thất của qun Php l 385,000 người, kể cả 100,000 người chết. 

Mặt khc, qun đội Đức cũng bị ngăn trở do qun Nga đnh sang miền Đng Phổ, khiến cho tướng Helmuth von Moltke phải chuyển bớt binh lực qua miền đng. Vo đầu thng 9/1914, qun Đức đ tiến tới dng sng Marne, cch thủ đ Paris 40 dặm th bắt đầu thiếu tiếp liệu. Qun Anh cng qun Php đnh vo cạnh sườn qun Đức khiến cho đạo qun ny phải rt lui, thủ đ Paris khng bị nguy hại. Cc trận đnh bn sườn đ khiến cho cả hai phe phải củng cố cc tuyến hầm hố trn trận địa. 

Vo đầu cuộc chiến, cch bảo vệ tuyến phng thủ bằng cc hng ro kẽm gai v sng my đ l một ưu điểm. Cc hầm hố đo ngầm cả dưới mặt đất, được che chở bằng cc hng ro kẽm gai, nằm giữa hai chiến tuyến l vng đất khng người, chỉ c bn đất, cy cối đổ gẫy ngả nghing v cc xc người thối rữa. Nơi đy l mặt trận về cn no, sức chịu đựng, lng cam đảm v l nơi tn st hng loạt do cc đợt pho kch từ cả hai pha. Sự anh hng, hy sinh v cảnh chết chc chẳng mang lại ch lợi g.
Vo năm 1915, qun Php đ tấn cng qun Đức theo nhiều mặt trận m khng tiến xa được 3 dặm trong khi chịu thiệt hại 1,430,000 người. 

Một thứ v kh để cng ph phng tuyến l xe tăng chỉ được đưa vo mặt trận vo năm 1916. My bay lc đầu được dng để thm thnh, đi khi cũng c cc trận khng chiến. Người Đức cũng gửi đi cc khinh kh cầu Zepperlin để oanh tạc thnh phố London nhưng thiệt hại gy ra khng đng kể. 

Trn mặt trận miền Ty, cc binh lnh thuộc cả hai phe đ trải qua cuộc sống buồn tẻ trong cc hầm hố bn lầy v dơ bẩn, thỉnh thoảng gặp cc cơn c mộng v đạn đại bc, đạn sng my, lựu đạn, sng phun lửa v kh độc, trong khi trận chiến khng nghĩa vẫn diễn ra đối với cả hai bn. Vo thng 2/1916, do muốn bắt buộc qun Php phải đầu hng v thiệt hại qu cao, binh lực Đức đ đnh ph tỉnh Verdun, nhưng nhờ ti lnh đạo của tướng Henri Philippe Ptain, nhờ lng dũng cảm của Bộ Binh Php v nhờ cc pho đi kin cố, qun Php vẫn đứng vững cho tới ngy 1/7/1916, khi qun Anh mở cuộc tấn cng chnh th qun Đức phải giảm p lực tại mặt trận ny. Verdun
l chiến địa đẫm mu nhất trong Thế Chiến Thứ Nhất, nước Php v nước Đức đ chịu thiệt hại tại nơi ny hơn 1 triệu người. 

https://3.bp.blogspot.com/-Y080Agl9Ypc/W_JdmFoYy1I/AAAAAAAACEU/DSNSx6Zp0-4utT--kL0caNfGIpBGvzlNgCLcBGAs/s640/QuanAnhTrongChienHao-1916.jpg

Qun Anh trong chiến ho trước khi tiến cng trong ngy đầu tin của trận Somme (Battle of the Somme, on July 1, 1916)

Từ cuối thng 6/1916, qun Anh với qun Php hỗ trợ, đ tiến đnh phng tuyến Đức tại dng sng Somme. Sau 7 ngy oanh tạc thật nặng cc vị tr Đức, binh lnh Anh đ tiến sang vng đất khng người v đ bị sng my của Đức tập trung hỏa lực, tn st khủng khiếp, những binh sĩ no tới st hng ro th bị đm bằng lưỡi l. Trong số 110,000 lnh tấn cng, 60,000 bị chết hoặc bị thương. Đy l tổn thất cao nhất trong một ngy của binh lực Anh, cao hơn tất cả cc binh lực khc trong thời Thế Chiến ny. Trận đnh La Somme kết thc vo cuối thng 11/1916 với số thiệt hại l 500 ngn qun Đức, 400 ngn qun Anh v 200 ngn qun Php m chỉ tiến được 7 dặm. 

Vo thng 12/1916, vị Tư Lệnh mới của binh lực Php l tướng Robert Nivelle đ ban ra một lệnh tấn cng đại quy m thực hiện vo thng 4/1917. Qun Đức đ bắt được kế hoạch hnh qun trong tử thi của một sĩ quan Php nn đ rt lui về một địa điểm cao được phng thủ kin cố. D cho mất đi tnh bất ngờ, tướng Nivelle vẫn ra lệnh tấn cng với kết quả l một cuộc thảm st, sau 10 ngy số thiệt hại của qun Php ln tới 187,000 người. 

Tới lc ny, cc người lnh Php khng thể chịu đựng lu hơn được nữa do cc thất trận v thất vọng, họ đ nổi loạn, từ chối tiến vo bi chiến trường, chống đối cc vin chỉ huy của họ đ dẫn họ như cc đn cừu vo cc l st sinh, một số đơn vị ginh lấy doanh trại, bắn cc cấp chỉ huy đ can thiệp vo cng việc của họ. Vi ton qun khc chiếm cc toa xe lửa để về thủ đ Paris, khch động dn chng chống chiến tranh. Qun đội Php gần đi tới tnh trạng tan hng v chỉ cần một trận tấn cng nhỏ của qun Đức cũng đủ khiến cho thủ đ Paris thất thủ. Nhưng Tướng Ptain, vị anh hng trong trận Verdun, đ thay thế Tướng Nivelle, đ lm gia tăng tinh thần qun đội do ng cho họ nghỉ thm ngy php, cải thiện bữa ăn, khiến nơi nghỉ ngơi đầy đủ tiện nghi hơn, ra lệnh cho cc sĩ quan phải chăm sc tận tnh cc binh sĩ dưới quyền v thng bo rằng rất đng qun lnh Hoa Kỳ sắp sang tiếp viện, tất cả cc hnh động kể trn cộng với cc hnh phạt nặng nề, đ duy tr được kỷ luật cho qun đội Php. 

https://2.bp.blogspot.com/-9z40CyEFS_I/W_JranBfZnI/AAAAAAAACGk/JDj-4JoIczgpg56FRDGn7QN5wBK1znMjACLcBGAs/s640/RussianInfantry.jpg

Bộ binh Hong gia Nga của Thế Chiến Thứ Nhất trang bị sng trường Mosin-Nagant

Trở về mặt trận pha đng, qun đội Nga d chưa được chuẩn bị kỹ cng, vẫn tấn cng miền Đng Phổ. Bị thất bại trong trận Tannenberg ngy 26-30 thng 8 năm 1914, qun Nga rt lui dần, qua ma xun năm 1915, họ rời bỏ miền Galicia v phần lớn nước Ba Lan. Trong khi đ qun o đ khng thắng nổi tại xứ Serbia, khiến cho qun Đức phải tiếp cứu v chịu đựng hai mặt trận. 

Qua thng 6/1916, qun Nga tấn cng vo phng tuyến qun o rồi sau đ bị qun Đức phản cng,
qun Nga bị thiệt hại hơn một triệu người. Sự thất trận ny đ khiến cho tnh hnh trong xứ cng trở nn bất ổn v bng nổ thnh cuộc cch mạng. Sa Hong Nicholas II phải thoi vị. Tới thng 11/1917, một cuộc cch mạng thứ hai đ đưa cc người Cộng Sản ln nắm chnh quyền rồi qua thng 3/1918, cc người Bolshevics đ k kết với nước Đức hiệp ước Brest-Litovsk, chịu nhường cho Đức xứ Ba Lan, miền Ukraine, xứ Phần Lan v cc xứ sở quanh Biển Baltic. 

Cũng tại mặt trận pha đng, phe Đồng Minh muốn chiếm eo biển Dardanelles nn đ đổ qun ln bn đảo Gallipoli, nơi c qun Đức v qun Phổ trấn giữ. Kết quả của mặt trận ny trong thời gian 1915-16 l phe Đồng Minh chịu thiệt hại 252,000 lnh. Vo thng 5/1915, người tham gia vo pha Đồng Minh để đnh Đức v o tại mặt trận Caporetto, đ bị bắt 275,000 t binh. 

1917
l năm thảm họa cho lực lượng Đồng Minh. Cuộc tấn cng của Tướng Nivelle đ gặp thất bại, qun Php nổi loạn, qun Anh phản cng tại Passchendaele khng kết quả m cn chịu thm 300,000 tổn thất, số tử vong của cả hai pha ln tới hng triệu. Cuộc chiến đ bước sang tnh trạng bế tắc, với tổn hại rất đng kinh sợ v tnh tiu hao của cch tn st, bởi v hng ngn chiến binh với sng trường, lựu đạn v lưỡi l đ xung phong m chỉ chiếm được vi chục thước đất. 

Cc tổn thất lớn lao kể trn đ khiến cho cả hai phe muốn thương thuyết trong khi một số người cứng rắn muốn p lực thm để chiến thắng v họ đ thay đổi cấp lnh đạo. Tại nước Anh, vị Thủ Tướng bất lực Asquith bị thay thế bởi ng David Lloyd George, một nh chnh trị gian hng, l người đ đứng đằng sau cc cải tổ x hội trước thời chiến. Tại Php vo năm sau, ng Georges Clemenceau (1841-1929) lnh chức Thủ Tướng để chống lại phe chủ ha trong giới qun sự cao cấp. Tại nước Đức, quyền lực vo tay của cc Tướng Paul von Hindenburg (1847-1934) v Erich Ludendorff (1865-1937) l những người chịu trch nhiệm về cc chiến thuật của phe Quyền Lực Trung Tm (the Central Powers), trong khi đ do cc phong tỏa của khối Đồng Minh, dn chng Đức v binh lnh đ bị thiếu thốn cả về nguyn liệu lẫn thực phẩm. 

Khi chiến tranh ko di, vi nước khc cũng tham dự vo vng chiến. Nước được cc nước Đồng Minh hứa cho cc phần đất của o v phần bờ biển pha đng của miền biển Adriatic. Bulgaria theo phe Đức vo thng 8 năm 1915 cn Rumania theo phe Đồng Minh một năm sau. Chỉ tới khi Hoa Kỳ
can thiệp vo cuộc chiến của phe Đồng Minh vo thng 4/1917 th cn cn mới nghing lệch đi.

https://3.bp.blogspot.com/-D4zUDEKLkGk/W_EYeGaHCVI/AAAAAAAACCE/U5mCpj5xhjE6qHgYLBeUA2FirHE4MaH_ACLcBGAs/s400/AmericanTroopsInWWI.jpg

Qun đội Hoa Kỳ sang u Chu tham gia Thế ChiếnThứ Nhất

Theo lời của Tổng Thống Woodrow Wilson, Hoa Kỳ tham chiến để lm cho thế giới an ton hơn v nền dn chủ, để loại đi chế độ độc ti v qun phiệt, v để thiết lập một hiệp hội cc quốc gia thay thế cho cc cch vận động ngoại giao cũ. Chắc chắn rằng l do chnh của việc tham dự của Hoa Kỳ l để cn bằng lực lượng quốc tế. Đ từ nhiều năm, giới ngoại giao v qun sự của Hoa Kỳ theo chủ trương chnh rằng nền an ninh của Hoa Kỳ lệ thuộc vo sự cn bằng cc lực lượng tại chu u. Ngy no m nước Anh cn đủ mạnh để khng cho một nước no của chu u chiếm ưu thế, th Hoa Kỳ cn được an ton, bởi v Hải Qun Anh đ l một thứ l chắn. Tới ngy ny, nước Đức khng chỉ đối đầu với ưu thế của Hải Qun Anh m cn đe dọa lm đi nước Anh khiến cho phải đầu hng v rồi nước Đc sẽ thiết lập quyền lực trn khắp chu u. 

L do trực tiếp khiến cho Hoa Kỳ tham chiến l chiến thuật tầu ngầm của Đức. Khi người Đức nhận ra rằng đy l cuộc chiến tranh tiu hao, nếu họ khng ph được vng phong tỏa do cc tầu biển của phe Đồng Minh, th họ sẽ thua trận. Vo thng 2/1915, chnh quyền Đức cng bố rằng cc con tầu biển trung lập no đi về cc hải cảng của nước Anh sẽ bị phng thủy li m khng cần bo trước. 

Tổng Thống Wilson
trả lời bằng cch cng bố rằng nước Đức phải chịu trch nhiệm nếu lm thiệt hại nhn mạng v ti sản của người Mỹ, lời cảnh co ny lm cho Hải Qun Đức tạm thời ngưng dng tầu ngầm trong khi đ, người Đức lại tin tưởng tầu ngầm loại U l thứ v kh gi trị nhất, đng sử dụng đối với cuộc phong tỏa của người Anh. Họ cn biết rằng cc vật liệu chiến tranh đang được đưa ln lt bằng tầu biển chở hnh khch từ Hoa Kỳ, nn Hải Qun Đức lại tiếp tục đnh chm cc con tầu Đồng Minh v như vậy vi phạm tnh trung lập của Hoa Kỳ. Ngy 1/2/1917, khi một Bộ Trưởng Đức cng bố sẽ dng chiến tranh tầu ngầm khng giới hạn, Tổng Thống Wilson đ cắt đứt ngoại giao với nước Đức. Ngy 6 thng 4 năm đ, ng Wilson ra trước Quốc Hội, xin tuyn chiến v đ được chấp nhận. 

Ba tuần lễ sau khi Hoa Kỳ cắt đứt ngoại giao với nước Đức, giới chức Anh đ giao cho Hoa Kỳ một bản tin giải m do tnh bo Anh, của Bộ Trưởng Ngoại Giao Đức l Arthur Zimmerman gửi cho Đại Sứ Đức tại Mexico City trong đ nước Đức hứa với nước Mễ Ty Cơ rằng nếu cng tham chiến với Đức, Mễ Ty Cơ sẽ nhận được cc vng đất Texas, New Mexico v Arizona. Đề nghị ny của người Đức cng lm gia tăng tinh thần chống Đức tại Hoa Kỳ v kết quả tức thời của việc tham chiến của Hoa Kỳ l số lượng vật liệu chiến tranh v thực phẩm gia tăng cho phe Đồng Minh, rồi sau ny l qun số, tất cả được chuyn chở bằng cc đon tầu biển c hộ tống băng qua Đại Ty Dương. Cc con tầu chiến mới được chế tạo đ thay thế số thiệt hại khiến cho chiến thuật dng tầu ngầm của Đức đ bị ha giải. 

https://3.bp.blogspot.com/-RKHb_ahGRo8/W_JoT0-VIZI/AAAAAAAACGA/4s98c_BJ8M0tM-kMifx2SY_e9ZNilHB7wCLcBGAs/s640/GermanTroop-EmperoBattle.jpg

Kaiserschlacht, 1918 (the Emperors Battle). - Đy l trận chiến cuối cng v l một trong những trận chiến đẫm mu nhất của Thế Chiến Thứ I, đ giết chết 240.000 binh sĩ Đức trn trận địa.

Sau khi đ loại nước Nga ra khỏi vng chiến, Tướng Erich Ludendorff muốn đẩy qun Anh ra biển trước khi qun Mỹ nhập cuộc. Mờ sng ngy 21/3/1918 bắt đầu trận Kaiserschlacht (trận đnh của hong đế, the Emperors Battle), qun Đức tiến đnh, chia hai qun Anh v qun Php, chiếm tỉnh Amiens, đẩy li qun Anh về pha bờ biển. Nhưng binh lnh Anh đ chống trả rất gan dạ, cầm cự trong hai tuần lễ khiến cho qun Đức bị thiếu thực phẩm v đạn dược. 

Vo cuối thng 5/1918, Tướng Ludendorff lại tấn cng bất ngờ qun Php, đ tiến tới cch thủ đ Paris 56 dặm khiến cho Tướng John Pershing l người chỉ huy lực lượng Hoa Kỳ phải gửi điện tn về Hoa Thịnh Đốn như sau:
sự việc Paris thất thủ coi như r rng. Thế nhưng, sức tấn cng của qun Đức giảm dần khi cc lực lượng trừ bị tăng cường cc phng tuyến Php. Trong trận Belleau Wood ko di từ ngy 6 tới ngy 25/6/1918, qun Mỹ đ chặn được qun Đức. 

Tới giữa thng 7/1918, qun Đức cố gắng vượt dng sng Marne, rồi vo ngy 3/8, trận Marne thứ hai của Đức đ khng ph vỡ được lực lượng Đồng Minh. Ngy 8/8, với qun Php trợ gip, qun Anh đ dng xe tăng đnh vo pha đng tỉnh Amiens, gy thiệt hại rất lớn cho qun Đức khiến cho Tướng Ludendorff phải ni:
đy l ngy đen tối nhất của qun lực Đức v chnh hong đế William II cũng phải nhận thấy rằng cần phải chấm dứt chiến tranh. 

https://4.bp.blogspot.com/-N-qVnQ87pds/W_EfA9HdrTI/AAAAAAAACDY/ssre0yyDmpwwkzDdsXk4gcD0n3qSZOBOACLcBGAs/s640/The_Hundred_Days_Offensive%252C_August-november_1918_Q9193.jpg

T binh Đức đang tiến đến trại giam gần Amiens, 9/8/1918 (The Hundred Days Offensive, Thng 8 đến 11/1918)

3/ Đnh Chiến v Ha Bnh.

Vo giữa cuộc Thế Chiến, đ xẩy ra tại nước Nga cuộc cch mạng lật đổ Sa Hong, chnh quyền vo tay cc người Cộng Sản v nước Nga khng cn tham chiến nữa trong khi đ, cũng c nhiều kế hoạch lo việc thương lượng ha bnh. Vo ma xun năm 1917, cc nh x hội của Ha Lan v Na Uy/Thụy Điển đ triệu tập một hội nghị quốc tế tại Stockholm để thảo ra cc kế hoạch chấm dứt chiến tranh m cc phe c thể chấp nhận, nhưng hai chnh phủ Anh v Php đ khng cho php cc đại biểu của họ tham dự, v thế kế hoạch khng thnh. 

Một cng thức ha bnh tương tự do Gio Hong đề nghị cũng bị từ chối, phe Đức khng chấp nhận bồi thường v phục hồi cc miền đất bị tn ph, nhất l phục hồi nước Bỉ. Chưa một đề nghị no được cả hai phe quan tm. Tổng thống Woodrow Wilson
l người pht ngn của phe Đồng Minh cng bố rằng khng thể c thương thuyết ha bnh khi nước Đức cn do Hong Đế William II cai trị. 

Trong số cc đề nghị ha bnh, được nhiều người biết tới nhất l Chương Trnh 14 Điểm (the Program of 14 Points) của Tổng Thống Hoa Kỳ Wilson, đọc trước Quốc Hội vo ngy 8/1/1918. Ni một cch tm tắt, chương trnh ny gồm c: 

1.               hủy bỏ cc thương lượng b mật,

2.               tự do trn cc mặt biển trong ha bnh v chiến tranh,

3.               gỡ bỏ cc hng ro kinh tế giữa cc nước,

4.               giảm trang bị qun sự tới độ thấp nhất của mức an ton,

5.               điều chỉnh v tư cc đi hỏi về thuộc địa với sự quan tm tới cc quyền lợi của cc dn tộc lin hệ,

6.               cc đạo qun ngoại quốc rt ra khỏi đất Nga v phục hồi cc miền đất bị người Nga chinh phục,

7.               phục hồi nền độc lập cho nước Bỉ,

8.               phục hồi 2 miền Alsace v Lorraine trả về cho nước Php,

9.               điều chỉnh lại bin giới của nước ,

10.          pht triển tnh tự trị cho cc dn tộc o-Hung,

11.          phục hồi cc xứ Rumania, Serbia v Montenegro với phần đất dẫn ra biển dnh cho xứ Serbia,

12.          pht triển tnh tự trị cho dn tộc Thổ Nhĩ Kỳ, với eo biển từ Biển Đen dẫn tới Địa Trung Hải được mở thường xuyn,

13.          một xứ Ba Lan độc lập do dn tộc Ba Lan cư ngụ v với đất đai thng ra biển,

14.          thnh lập Hội Quốc Lin.

Chương Trnh 14 Điểm ku gọi việc p dụng cc nguyn tắc dn chủ vo cc quan hệ quốc tế, sự thay đổi lnh thổ căn cứ vo tnh chất dn tộc (nationality), đ biến đổi cuộc chiến thnh cuộc xung đột thức hệ giữa thể chế dn chủ v chế độ độc ti. 

Qua nhiều bi diễn văn, Tổng Thống Wilson
ni rằng Chương Trnh 14 điểm ny l căn bản cho ha bnh. Nhiều ngn bản in 14 điểm được thả trn cc chiến ho của Đức v phần đất sau trận tuyến để thuyết phục qun đội v dn chng Đức biết rằng cc quốc gia Đồng Minh đang cố gắng vận động một cuộc ha bnh cng bằng v vĩnh cửu. 

Với nước Nga khng cn tham chiến nữa, thế lực của Đức c vẻ thắng thế nhưng vo cuối ma xun năm 1918, phe Đức bắt đầu chịu đựng thiệt hại bởi v cch phong tỏa hữu hiệu của phe Đồng Minh v v xung đột nội bộ của nước Đức đối với cc mục tiu của chiến tranh. Cc nh x hội Đức đ tấn cng cc mục tiu bnh trướng trong đ c việc kiểm sot cc miền sản xuất thp v than của nước Bỉ v cc miền canh nng của Đng u m chnh phủ v phe bảo thủ đang ủng hộ. Cc nh x hội cũng chỉ trch chnh phủ Đức về cch chiếm đng miền đất Brest-Litovsk của nước Nga.
Vo ma thu năm 1918, nước Đức đang đứng trước cảnh nội chiến. 

Trong khi đ trn mặt trận pha ty, cuộc chiến vẫn tiếp diễn như 4 năm đ qua. Cc cuộc tấn cng lớn lao của cc qun lực Anh, Php v Hoa Kỳ đ khiến cho qun Đức phải rt lui về bin giới của nước Bỉ. Vo cuối thng 9 năm đ, tnh hnh của nước Đức hầu như tuyệt vọng. Nước Bulgaria rt khỏi cuộc chiến vo ngy 29/9. 

Vo đầu thng 10, Thủ Tướng mới của nước Đức l Maximilian, ng hong theo đường lối cấp tiến của vng Baden, đ đp lời ku gọi của Tổng Thống Wilson về thương thuyết ha bnh theo 14 điểm, nhưng chiến tranh vẫn cn tiếp diễn nn Tổng Thống Wilson đi hỏi nước Đức phải truất phế Vua William II. Trong thời gian ny, cc nước về phe với Đức đang trn đ sụp đổ: nước Thổ Nhĩ Kỳ đầu hng vo cuối thng 10, đế quốc o Habsburg rạn nứt v cc nội loạn do cc sắc dn trong xứ v cuộc tấn cng của qun đội khiến cho nước o mất tỉnh Trieste với 300,000 t binh. Vo ngy 3/11/1918, Hong Đế o Charles ln ngai vng kế tiếp Hong Đế Francis Joseph vo năm 1916, đ k tn vo bản đnh chiến. 

Nước Đức như vậy khng thể tiếp tục chiến đấu một mnh, tinh thần của qun đội Đức xuống thấp. Việc phong tỏa bằng đường biển của phe Đồng Minh khiến cho dn chng Đức thiếu thực phẩm, gần như đi ăn, cc đe dọa nổi loạn tại nhiều nơi c thể bng nổ. Vo ngy 8/11, một nước cộng ha được tuyn bố tại vng Bavaria. Vo ngy hm sau, hầu như cả nước Đức đứng bn bờ cch mạng. Một bản cng bố tại thủ đ Berlin xc nhận Hong Đế Đức thoi vị v ngy hm sau, nh vua ny qua xứ Ha Lan. Vo lc ny, chnh phủ Đức thuộc về một hội đồng lm thời đứng đầu bởi ng Friedrich Ebert (1871-1925), một nh x hội. ng Ebert với cc người cộng tc bn tm cch thương thuyết về một cuộc đnh chiến. 

Phe Đồng Minh đặt điều kiện nước Đức phải chấp nhận 14 điểm v 3 điểm tu chnh. Thứ nhất, tạm ngưng điều khoản tự do trn mặt biển, do đi hỏi của nước Anh; thứ hai, phục hồi cc miền đất bị xm lăng gồm cả bồi thường cho cc người chiến thắng; thứ ba, đi hỏi độc lập cho cc dn tộc trong đế quốc o-Hung. Ngoi ra, qun đội của cc nước Đồng Minh được quyền chiếm đng cc thnh phố trong thung lũng sng Rhine, việc phong tỏa vẫn tiếp tục v nước Đức phải giao nạp 5,000 đầu my xe lửa, 150,000 toa xe lửa v 5,000 xe vận tải, tất cả phải trong tnh trạng tốt. Người Đức khng cn cch no khc hơn l chấp nhận cc điều kiện ny. 

Vo 5 giờ sng ngy 11 thng 11 năm 1918, hai đại biểu của quốc gia Đức thua trận tới gặp vị Tư Lệnh của cc qun đội Đồng Minh l Thống Chế Foch trong khu rừng Compigne v chnh thức k giấy chấm dứt chiến tranh. Su giờ sau, tức l vo 11 giờ sng, lệnh ngưng bắn được ban ra cho cc binh lnh hai bn. 

Một thng tn vin theo qun đội Anh chiến đấu trn đất Php, đ ghi lại như sau: Tối hm qua, lần đầu tin kể từ thng 8 của năm đầu cuộc chiến, đ khng c cc lằn đạn sẹt ngang bầu trời, khng cn cc đm lửa bng ln trong đm tối, khng cn thảm cảnh nhiều người bị đm chết ko di trong 4 năm. Lửa Địa Ngục đ bị dập tắt. Vo buổi tối hm đ, hng ngn người đ khiu vũ trn cc đường phố London, Paris v Rome theo cng một cảnh cuồng nhiệt m họ đ cho mừng việc tuyn chiến 4 năm về trước. 

4/ Hiệp Ước Versailles.

Thng 1/1919, cc đại biểu của khối Đồng Minh tụ họp tại thnh phố Paris để soạn thảo cc điều khoản ha bnh. Tại thủ đ ny, 2 triệu người đ đứng dọc theo cc đại lộ để đn cho Tổng Thống Wilson v nm hoa vo xe của ng trong khi đon xe chạy dưới biểu ngữ Danh Dự dnh cho ng Wilson, nhn vật xứng đng (Honor to Wilson the Just). ng Wilson được mọi người coi trọng l nh Tin Tri, sẽ khiến cho cc quốc gia rn gươm gio thnh cc lưỡi cy. Tại kinh thnh Rome, đm đng cuồng nhiệt cũng gọi ng Wilson l vị Thần của Ha Bnh (the god of peace) cn tại thnh phố Milan, cc thương binh đ m hn y phục của ng Wilson. Tại Ba Lan, cc sinh vin khi bắt tay, cho nhau bằng danh tiếng Woodrow Wilson. Tổng Thống Wilson đ ni ra lời ku gọi Ha Bnh do qu khứ v kinh nghiệm của ng về tn gio Presbyterian v do lng tin tưởng vo nền Dn Chủ của Hoa Kỳ. Tổng Thống Wilson muốn thấy một nền ha bnh bằng cng l để duy tr nền văn minh phương ty trong hnh thức dn chủ v thin cha gio. 

https://3.bp.blogspot.com/-W9rIqSXxkWU/W_JxrTFE4TI/AAAAAAAACHU/CsDzaxTaHMMhM8spndLSmau1yqxIFG0jwCLcBGAs/s640/Treaty-of-Versailles-1919.jpg

Hiệp Ước Versailles, k kết vo thng Su, 1919, đnh dấu sự chấm dứt Thế Chiến Thứ Nhất giữa Đức v Đồng Minh

Cc nguyn tắc của Tổng Thống Wilson đ đề cập tới tinh thần tự quyết (self-determination): một dn tộc c quyền duy tr quốc gia của mnh, khng bị ngoại bang thống trị. Mục đch ny c nghĩa l hai miền Alsace v Lorraine phải trả về cho nước Php, việc tạo ra một quốc gia độc lập cho người Ba Lan, việc điều chỉnh lại cc bin thy của nước , dnh cơ hội cho cc sắc dn Slavs của đế quốc o-Hung c quyền lập nn quốc gia ring. 

Biết rằng đối xử khắt khe hay trả th nước Đức thua trận c thể đưa thế giới tới một đại tai biến khc, nn ng Wilson chủ trương ha bnh m khng chiến thắng (peace without victory) để khuyến khch nước Đức thua trận hợp tc với khối Đồng Minh trong việc xy dựng một chu u mới, tuy nhin c một điểm m ng Wilson cương quyết: chế độ Qun Phiệt Phổ (Prussian militarism) phải bị tiu diệt. 

Cc hội nghị khc nhau họp trong năm 1919 v 1920 để bn ci về Ha Bnh đ xẩy ra giống như cc phin ta hơn l cc cuộc thương thảo. Cc vụ tuyn truyền đ đề cập tới việc người Đức gian c phải bồi thường cc thiệt hại cho cc giới qun đội v dn sự. Thủ Tướng Anh David Lloyd George trong vận động tranh cử vo năm 1918, đ dng khẩu hiệu
Treo cổ Hong Đế Đức trong khi cc nước Đồng Minh cho rằng đy l cuộc thnh chiến chống lại kẻ c. 

Hội nghị chấm dứt chiến tranh họp tại thnh phố Paris từ thng 1 tới thng 6 năm 1919 nhưng chỉ c 6 buổi họp đầy đủ v cc phần quan trọng do cc ủy ban nhỏ quy định. Đầu tin, một Hội Đồng 10 Vị (a Council of Ten) gồm c Tổng Thống v Bộ Trưởng Ngoại Giao Hoa Kỳ, cc Thủ Tướng v Ngoại Trưởng của cc nước Anh, Php, v Nhật. Vo giữa thng 3, Hội Đồng kể trn trở nn kh sử dụng nn được đổi thnh
Hội Đồng 4 Vị (the Council of Four), gồm c Tổng Thống Hoa Kỳ v Thủ Tướng cc nước Anh, Php v . Một thng sau, Hội Đồng trở thnh Hội Đồng 3 Vị khi Thủ Tướng Vittorio Orlando rt lui bởi v Tổng Thống Wilson từ chối cc đi hỏi của nước . 

Cuối cng,
Hiệp Ước Versailles được quyết định do Ba Vị l cc ng Wilson, Lloyd George v Clemenceau. Ba vị ny với c tnh hon ton khc nhau, đ phải ngồi lại với nhau v một mục tiu chung. Thủ Tướng Lloyd George l người khn ngoan, trong nhiều trường hợp thnh cng hơn nhưng khng thiện cảm với cc vấn đề như chủ nghĩa dn tộc (nationalism). Tổng Thống Wilson l một người l tưởng khng nhn nhượng, thường ra lệnh cho thuộc hạ v cho rằng phần đng về mnh, khi phải đối đầu với cc thực tế khng dễ chịu như việc chia phần chiến lợi phẩm, ng Wilson thường coi vụ ny l khng quan trọng v khng quan tm, v ng Wilson khng nghe cc lời khuyn để thch nghi cc quan điểm với những người cộng tc. 

Trước cuộc bầu cử vo thng 11/1918, Tổng Thống Wilson ku gọi dn chng Hoa Kỳ hy dồn phiếu cho đảng vin Dn Chủ, coi như một niềm tin vo chnh sch ngoại giao của ng.
Thế nhưng đảng Cộng Ha đ thắng phiếu, lm giảm đi uy tn của ng Wilson bởi v ng thiếu đi sức hậu thuẫn trong nước v Thượng Viện Mỹ sẽ bc bỏ những g ng Wilson đề nghị ph chuẩn. 

Nhn vật thứ ba trong tam đầu chế l Thủ Tướng Php Georges Clemenceau, vừa gi nua, vừa yếm thế. Trong đời của ng, ng đ từng trng thấy nước Php bị xm lăng hai lần, với cuộc sống bị đe dọa trầm trọng. ng Clemenceau lun lun đi hỏi phải bo th nước Đức v phải giữ cho nước Php được an ton lu di. Trong cuộc chiến, hầu như ton thể mặt trận miền ty diễn ra trn đất Php với một nửa số người trẻ bị tử vong, cc kỹ nghệ v nng trại bị tn ph, đất đai dy đặc cc bi mn v lng mạc cn bị qun Đức hủy diệt trước khi rt lui.
Người Php đ coi người Đức l những kẻ man rợ, st nhn, ph hoại, nn họ khng quan tm tới cc l tưởng của ng Wilson. V thế đy l lc nước Php phải lợi dụng cơ hội, phải giữ cho nước Đức qu quặt để nền an ninh của nước Php được bảo ton. 

Ngay từ đầu, cc nh hoạch định Hiệp Ước Versailles đ gặp cc vấn đề kh khăn, quan trọng nhất l đối với Chương Trnh 14 Điểm bởi v chắc chắn rằng đy l căn bản của sự việc nước Đức đầu hng vo ngy 11/11/1918 v cũng v Tổng Thống Wilson muốn dng cc điểm ny cho nền ha bnh lu di. Chương trnh của Tổng Thống Wilson c mục đch tạo nn một chu u khng gặp vấn đề sắc dn thiểu số nhưng trn miền đất ny, nhiều loại dn tộc đ sinh sống lẫn lộn với nhau, họ khng muốn giảm bớt cc ước muốn, khng chịu ha giải cc đi hỏi, giấc mộng quốc gia của sắc dn ny đ vi phạm vo quyền lợi của sắc dn khc.
Chương Trnh 14 Điểm ku gọi việc thnh lập một nước Ba Lan độc lập với cửa ng mở ra biển để pht triển kinh tế, nhưng giữa miền đất Ba Lan v Biển Baltic l phần đất do sắc dn Đức sinh sống. Nước Tiệp Khắc cũng c nhiều người Đức cư ngụ, việc phn chia ranh giới sẽ vi phạm vo quyền tự quyết của sắc dn địa phương. 

V vậy Chương Trnh 14 Điểm phải l mẫu mực của cng cuộc dn xếp nhưng trn thực tế, ngoại trừ Tổng Thống Wilson ra, cc nh lnh đạo khc chỉ ni miệng về cc điểm ny khiến cho cuối cng, chỉ c
4 điểm l khng thay đổi: điểm (7) phục hồi nước Bỉ, điểm (8) đi hỏi trả lại hai miền Alsace va Lorraine cho nước Php, điểm (10) ginh độc lập cho cc dn tộc o-Hung, v cuối cng l điểm (14) dự tr việc thnh lập Hội Quốc Lin (the League of Nations). Cc điểm khc bị bỏ qun hay bị thay đổi so với nghĩa ban đầu. 

Sau nhiều thng tranh ci với cc thi độ gay gắt, Hiệp Ước Ha Bnh Paris đ thnh hnh gồm 5 hiệp ước nhỏ đối xử với 5 nước Đức, o, Hung, Bungaria v Thổ Nhĩ Kỳ trong đ Hiệp Ước Versailles p dụng cho nước Đức được coi l quan trọng nhất. 

Vo cuối thng 4 năm 1919, cc điều khoản của Hiệp Ước Versailles sẵn sng để giao cho kẻ thua trận v nước Đức được lệnh phải cử đại diện tới nhận bản hiệp ước ny. Ngy 29/4, B Tước Von Brockdorff-Rantzau, Bộ Trưởng Ngoại Giao của nước Cộng Ha lm thời, đ tới Versailles. Khi ng ny phản khng rằng cc điều khoản qu khắt khe th Thủ Tướng Clemenceau cho biết nước Đức chỉ c 3 tuần lễ để k kết hay khng. Thực ra, thời gian ny đ được ko di hơn bởi v cc nh lnh đạo ny của nước Đức đ từ chức hơn l đặt bt k. 

Nước Đức nhất tr bc bỏ Hiệp Ước Versailles bởi v họ cho rằng tuy chiến tranh chấm dứt nhưng qun đội Đức chưa thua trận v nước Đức chỉ lm vo tnh trạng bế tắc. Người Đức đ coi việc đnh chiến l sự dn xếp giữa cc nước ngang hng với nhau, căn cứ vo lời ku gọi ha bnh v cng l. Nhưng trn thực tế, người Đức đ bị gạt ra khỏi cc cuộc thương thuyết v cc hiệp ước chỉ c mục đch lm cho qun đội v kinh tế Đức yếu hn. Họ hỏi r dựa trn cc tiu chuẩn no m khối Đồng Minh đ chiếm lấy cc thuộc địa của Đức, cấm đon nước Đức khng được tham gia vo Hội Quốc Lin, bắt họ phải bồi thường cc khoản khng thể chịu đựng nổi. Tại sao nước Đức bị mất 1/8 lnh thổ v 1/10 dn số do việc chia lại bin giới cc quốc gia. 

Người Đức cũng phản đối rằng khi mới bước vo cuộc chiến, Tổng Thống Wilson đ xc nhận rằng kẻ th khng phải l nhn dn Đức m l chnh quyền thời đ, ngy nay thể chế dn chủ mới của nước Đức khng thể bị trừng phạt v cc tội lỗi của Đế Chế Đức v của bộ my qun sự của Hong Đế William II. 

Mặt khc, cc nước biện hộ cho Hiệp Ước Versailles lại cho rằng nếu nước Đức thắng trận th cc nước Đồng Minh cn bị p đặt những điều kiện nặng nề hơn, bởi v cc mục đch của chnh quyền qun phiệt Đức l st nhập cc phần của nước Php v Ba Lan, biến cc nước Bỉ v Romania thnh cc nước vệ tinh v nước Đức bnh trướng tại miền trung tm của chu Phi. Bằng cớ l do lng tham khng đy, nước Đức đ bắt nước Nga phải k kết Hiệp Ước Brest-Litovsk vo năm 1918. 

Ba vị lnh đạo phe Đồng Minh đ điều chỉnh đi cht bản dự thảo do sự yu cầu của ng Lloyd George v nước Đức được thng bo rằng 7 giờ chiều ngy 23/6 l thời hạn cht phải chấp nhận bản hiệp ước hay l bị xm lăng. Sau 5 giờ, chnh phủ lm thời Đức chịu nhận cc điều khoản của cc kẻ chiến thắng bởi v dn chng qu mệt mỏi v chiến tranh, nền kinh tế thảm bại, thực phẩm khng cn, cc cuộc nổi loạn đang đe dọa khắp nơi. Vo ngy 28 thng 6 năm 1919, ngy kỷ niệm thứ 5 vụ m st hầu tước o, cc đại biểu của nước Đức v phe Đồng Minh đ tụ họp trong Phng Knh Lớn (the Hall of Mirrors) của Cung Điện Versailles v k tn vo bản Hiệp Ước. 

Cc điều khoản trong Hiệp Ước Versailles c thể được tm lược như sau:
nước Đức phải giao nạp hai miền Alsace v Lorraine cho nước Php, miền Schleswig cho nước Đan Mạch, phần lớn vng Posen v miền Ty Phổ (West Prussia) cho nước Ba Lan. Cc mỏ than trong hạt Saar bị nhượng cho Php để khai thc trong 15 năm v vo cuối thời gian ny, nước Đức c thể mua lại. Hạt Saar được quản trị do Hội Quốc Lin tới năm 1935, khi ny một cuộc trưng cầu dn sẽ cho biết miền ny được đặt dưới quyền của Hội Quốc Lin, hay trả về cho nước Đức hoặc thưởng cho nước Php. Vng Đng Phổ d cho c ton thể dn chng l gốc Đức, bị cắt khỏi v quản trị do Hội Quốc Lin. 

Nước Đức bị giải giới, giao nạp ton bộ cc tầu ngầm v tầu biển hải qun, ngoại trừ 6 tầu chiến nhỏ, 6 khu trục hạm nhỏ, 6 hộ tống hạm v 12 thuyền thủy li. Nước Đức khng c quyền duy tr khng qun, qun lực chỉ l một lực lượng tượng trưng, bị giới hạn l 100 ngn người được tuyển mộ do tnh nguyện. Để chắc chắn rằng nước Đức sẽ khng bao giờ tấn cng nước Bỉ v nước Php, cấm chỉ qun đội v cc đồn lũy đng trong thung lũng sng Rhine. Cuối cng nước Đức v cc đồng minh của Đức phải chịu trch nhiệm về mọi thiệt hại gy ra cho dn chng v cc chnh phủ Đồng Minh, vo năm 1921 số tiền bồi thường được quy định l 33 tỉ mỹ kim. Ngoi ra cc quốc gia chiến thắng được tặng thưởng cc xứ thuộc địa của Đức v của Thổ Nhĩ Kỳ, sự việc ny đưa tới cch cai quản do Hội Quốc Lin v đy l khởi đầu cch chấm dứt chế độ thuộc địa v cũng l cch thức thỏa hiệp giữa chế độ đế quốc truyền thống với l tưởng dn chủ của ng Wilson. 

Hiệp Ước Versailles cũng phản ảnh một phần việc cng nhận nguyn tắc quốc gia tự quyết (national self-determination). Cc nh ngoại giao khi vẽ cc bin giới quốc gia đ phải cứu xt cho thch hợp cc vấn đề như sắc dn thiểu số, ngn ngữ, tập qun lịch sử nhưng d vậy, cc dn xếp thực tế v chnh trị đ lm cho việc phn chia rất kh khăn. 

Thực ra Hiệp Ước Versailles
khng giải quyết được vấn đề của nước Đức bởi v quốc gia ny bị lm cho suy yếu nhưng khng đổ vỡ, sức mạnh qun sự tạm thời bị giới hạn, tinh thần hăng hi dn tộc khng suy giảm v mối hiểm nguy thực sự của chu u l nước Đức khng thực tm chấp nhận thất trận hay từ bỏ giấc mộng bnh trướng. 

Cng cuộc dn xếp về nước o được hon thnh vo thng 9/1919 v được biết bằng tn gọi l Hiệp Ước St. Germain. Nước o phải cng nhận nền độc lập của Hung Gia Lợi, Tiệp Khắc, Nam Tư v Ba Lan v phải nhường cho cc nước ny cc vng đất rộng lớn. Ngoi ra nước o chịu nạp cho nước miền Trieste, miền nam Tyrol, bn đảo Istrian, v như vậy nước o mất đi 3/4 diện tch v 3/4 dn chng, bị giảm thnh một vng đất nhỏ, với 1/3 dn chng tập trung vo thnh phố Vienna. 

Hiệp ước dnh cho xứ Bulgaria được gọi l Hiệp Ước Neuilly (the Treaty of Neuilly) k vo thng 11/1919, bắt buộc Bulgaria phải từ bỏ mọi phần đất chiếm được do cuộc Chiến Tranh Balkan lần thứ nhất (the First Balkan War), chuyển cho Rumania, cho vương quốc Nam Tư mới v cho Hy Lạp. Nước Hung Gia Lợi trở thnh một quốc gia độc lập do Hiệp Ước Trianon k kết vo thng 6/1920 (the Treaty of Trianon Palace). 

Về số phận của nước Thổ Nhĩ Kỳ, một hiệp ước được k kết tại Svres, gần Paris, vo thng 8 năm 1920, đ quy định Armenia l một nước cộng ha thin cha gio, phần lớn đất của Thổ tại chu u được giao cho Hy Lạp, hai xứ Palestine v Mesopotamia l đất quản trị của nước Anh, Syria do Php cai quản, miền nam Anatolia chịu ảnh hưởng của , chỉ dnh cho Đế Quốc Ottoman l thnh phố Constantinople, miền bắc v miền trung tm Tiểu (Asia Minor). 

Vấn đề cuối cng l Hội Quốc Lin. Đy sẽ l một tổ chức của cc quốc gia, lớn hay nhỏ, để duy tr ha bnh cho thế giới, một giấc mộng của Tổng Thống Hoa Kỳ Wilson. ng Wilson tin tưởng rằng việc đnh bại nước Đức l một đn tiu diệt chế độ qun phiệt; một cộng đồng cc quốc gia sẽ kiểm sot cc quan hệ quốc tế thay cho cch cn bằng thế lực vừa luộm thuộm, vừa khng hữu hiệu. Nhưng để cho cc quốc gia thnh vin chấp nhận cc điều khoản của Hội Quốc Lin, ng Wilson đ phải nhn nhượng nhiều, sửa chữa nguyn tắc hạ giảm trang bị qun sự tới mức thấp nhất thnh thch hợp với nền an ninh quốc gia. Muốn khiến cho Nhật Bản tham gia, ng Wilson phải ưng thuận cho Nhật Bản chiếm giữ cc ti sản cũ của Đức tại Trung Hoa v để lm vừa lng nước Php, phải loại nước Đức v nước Nga ra khỏi khối lin hiệp, d cho đy l lin hiệp của mọi quốc gia. Cuối cng, Hội Quốc Lin vẫn khng được cc quốc gia chnh chấp nhận. 

Vo năm 1920, Thượng Viện Mỹ đ khng ph chuẩn Hiệp Ước Versailles v e ngại rằng nếu Hoa Kỳ l thnh vin của Hội Quốc Lin th nước Mỹ sẽ phải tham gia vo cc cuộc chiến của chu u trong tương lai bởi v cuộc chiến tranh đ chứng tỏ rằng khối Đồng Minh thắng trận l do sự can thiệp của Hoa Kỳ. D sao, cc căn bản về Hội Quốc Lin vẫn l nền mng cụ thể cho một tổ chức quốc tế sau ny, l Lin Hiệp Quốc, được thnh lp sau Thế Chiến Thứ Hai. 

5/ Nhận định về Thế Chiến Thứ Nhất.

Trong 5 tuần lễ sau vụ m st tại Sarajevo, cc vận động ngoại giao đ l một bi kịch của cch tnh ton sai lầm, tạo ra cuộc chiến. Cuộc Thế Chiến Thứ Nhất đ l một thảm họa nn cuộc tranh luận về trch nhiệm của thảm họa ny vẫn cn tiếp tục v gay gắt. Cc nước chiến thắng gồm Anh, Php, Hoa Kỳ v cc đồng minh đ nhấn mạnh rằng nước Đức chịu trch nhiệm ny nhưng cc sử gia trong cc thập nin 1920 v 1930 cho rằng tất cả cc nước chnh của chu u đ đưa Thế Giới vo cảnh tn st. 

Vo thập nin 1960, sử gia Fritz Fischer nhấn mạnh rằng Hong Đế Đức William II v Thủ Tướng Đức Bethmann-Hollweg đ cố thc giục nước o đnh xứ Serbia d biết rằng cuộc chiến ny sẽ khiến cho người Nga về phe với người Serbs v người Php ủng hộ người Nga. Phe quyền lực Đức lại nhận định rằng nếu đợi cho nước Nga hồi phục sau cuộc chiến tranh với Nhật Bản, nếu đợi cho qun đội Php hng mạnh sau đạo luật 3 năm động vin, th nước Đức khng trnh sao khỏi thất bại. Đy l l do hnh động của Thủ Tướng Đức v tham vọng muốn thống trị chu u nhờ ưu thế qun lực. 

Cc nh sử học quy trch nhiệm của cuộc thế chiến ny cho nước o v định thanh ton xứ Serbia m khng dng tới một cuộc dn xếp, cho nước Đức v muốn tạo nn cc xứ vệ tinh, muốn sp nhập cc miền đất chung quanh, cho nước Nga v ban hnh lệnh tổng động vin, đ biến đổi một cuộc chiến giới hạn thnh ton diện, cn nước Php chịu trch nhiệm đ khng ngăn cản nước Nga m cn khuyến khch việc tổng động vin v nước Anh đ khng bộc lộ r sự yểm trợ cc nước Đồng Minh ngay từ đầu. 

C sử gia khng dng tới việc quy trch nhiệm m cho rằng cuộc Thế Chiến l dấu hiệu cho thấy r nền văn minh của chu u gặp rắc rối: cch suy tn sức mạnh, nỗi m ảnh dng bạo lực, sự bất mn v vỡ mộng trước x hội tư sản v sự bng nổ của chủ nghĩa quốc gia. Cc vấn đề kh khăn gy nn bởi cuộc Cch Mạng Kỹ Nghệ đ khng giải quyết được bằng cc cuộc bn thảo trong khi hệ thống cc nước Đồng Minh gặp cc khuyết điểm v đ mang lại cc hiểm nguy. 

Trong Thế Chiến Thứ Nhất, nền khoa học v kỹ thuật mới đ lm ra cc dụng cụ giết người hiệu quả hơn trước, tinh thần dn tộc đ khiến cho cả hai tầng lớp dn sự v qun sự quyết tm chm giết tới khi kẻ th hon ton ng gục v cc chnh quyền đ động vin tinh thần, nhn lực v vật lực vo cuộc chiến tranh ton diện, v trong khi cảnh tn st man rợ đang diễn ra th cc chnh khch cn đi hỏi phải động vin hơn nữa, leo thang cc bạo lực v chịu đựng thm cc hy sinh. Bạo lực, sự tn nhẫn, sự đau khổ v ngay cả cảnh chm giết hng loạt được coi như tự nhin v chấp nhận được vo tư tưởng v lối sống của mọi người. Chu u v thế đ trở thnh một thứ l giết người hng loạt trong bốn năm trường. 

Trước cc cảnh tn st khủng khiếp, một binh lnh trẻ người Php đ than vn rằng: Nhn Loại đang đin. Nền văn minh của Phương Ty đ đi vo thời kỳ đầy bạo lực, lo ngại v nghi ngờ! Cc nh tr thức của chu u đ trở nn chn nản v tỉnh ngộ trước cảnh thế giới của trật tự, ha bnh v theo l tr đ bị tn ph, họ đ mất đi vo cc niềm tin vo cc gi trị tự do, dn chủ v họ lo sợ trước tương lai. Thế Chiến Thứ Nhất đ khiến cho nhiều dn tộc hướng về cc phong tro ton trị (totalitarian), cc chế độ Pht Xt, v cc thức hệ ny đ tiu diệt nền dn chủ (democracy). 

Thế Chiến Thứ Nhất l cuộc tn st rất gh sợ: 10 triệu qun nhn đ chết, 20 triệu thương binh cn may mắn trở về, tổng số nạn nhn l hơn 37 triệu kể cả những người mất tch. Nước Đức mất 6 triệu người, nước Php cũng vậy, cuộc chiến ny đ khng mang lại được lợi ch g m cn gy nn cc xung đột mới, khủng khiếp hơn trong tương lai. Chế độ độc đon của Hong Đế Đức đ bị tiu diệt nhưng miền đất ny lại được chuẩn bị cho cc thể chế độc ti mới. Hai mươi năm sau chiến cuộc chấm dứt, lại c gần gấp hai số người cầm sng, cc cạnh tranh v ghen ght v quốc gia v chủng tộc đ ăn su hơn trước kia. 

Nếu chiến tranh ton cầu đ lm cho thế giới trở nn cc trại lnh, th cc chnh phủ nhận ra sự cần thiết phải tr liệu v phối hợp trn bnh diện quốc tế, cc nền kinh tế cần được điều hnh, kiểm sot xuất cảng, nhập cảng v cch dng nhn lực, cả về dn sự lẫn qun sự. Chiến tranh đ lm đảo lộn nền mậu dịch thế giới. Do khng c hng ha nhập cảng từ chu u, cc nước Nhật Bản, Ấn Độ v Nam Mỹ đ pht triển cc kỹ nghệ của ring họ. Chiến tranh cũng lm gia tăng nạn lạm pht trn thế giới khiến cho giới trung lưu bị ảnh hưởng nhất. Mặt khc ngoi cc cơ cực, chiến tranh cũng mang lại sự tự do cho nhiều giới. Do nhu cầu của cc chnh quyền cần người phụ nữ lm việc trong cc nh my hay cc nng trại, lớp người ny được tạm thời giải phng v do cng cuộc đng gp vo chiến thắng, giới phụ nữ được quyền bỏ phiếu tại Hoa Kỳ v Anh Quốc vo năm 1918 v 1920. 

Thế Chiến Thứ Nhất đ l một cuộc tn st rộng lớn v v ch, l kết quả của cuộc xung đột khng cần thiết do một số nh chnh trị tham vọng, đ điều hnh sai đường lối v cc mối lợi quốc gia, phản bội lại nền Ha Bnh Thế Giới. 

Phạm Văn Tuấn
(Đặc San Lm Vin)
 

Ti liệu tham khảo: Wikipedia.org.; Britannica Encyclopedia; Western Civilizations by Robert E. Lerner, Standish Meacham & Edward Mcnall Burns, W.W. Norton & Co., NY, London, 1998.

 

Trở lại