X bng hoạt động ra sao?

H Dương Cự

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2019/07/KHKT-Xa-bong-hoat-dong-1-696x522.jpg

X bng c tnh cch trang tr thường thấy trong cc khch sạn. 

X bng cn gọi l x phng, hai chữ đều l phin m của chữ tiếng Php savon. X bng l một đồ dng m đa số chng ta đều dng mỗi ngy để rửa tay hay tắm. Ai cũng biết x bng lm cho cc chất bẩn tri đi theo nước, nhưng t ai biết x bng hoạt động ra sao v c từ bao giờ.

Nguyn tắc căn bản của x bng

Những thứ g dnh trn tay m khng c chất dầu mỡ như bụi th chỉ cần rửa bằng nước l tri đi. Nhưng nếu chất bẩn c chứa dầu mỡ như thức ăn c mỡ th rửa nước sẽ khng sạch. L do l dầu mỡ khng tan trong nước.

Phần lớn cc hợp chất thuộc một trong hai loại: ưa nước (hydrophilic) v kỵ nước (hydrophobic). Loại ưa nước th ha với nước một cch dễ dng, th dụ như đường. Loại kỵ nước th khng trộn lẫn với nước, th dụ như dầu.

Hợp chất c thể ha tan trong nước được gọi l hợp chất c cực (polar compound). Hợp chất khng ha tan trong nước như dầu mỡ được gọi l hợp chất v cực (nonpolar compound). Cc phn tử x bng c hai đầu khc nhau, một đầu l loại c cực (c thể ha với nước) v một đầu l v cực (c thể bm vo dầu mỡ). Với tnh chất đặc biệt ny cc phn tử x bng c khả năng ha vo với phn tử của đa số cc hợp chất khc.

Khi xoa x bng ln da th đầu v cực của x bng bm vo chất bẩn trn da, cn đầu c cực th ha tan trong nước gip nng chất bẩn ra khỏi da v vo trong nước. Khi ở trong nước cc phn tử x bng lm thnh một cụm nhỏ li ti, gọi l vi hạt (micelle) với đầu c cực chĩa ra ngoi v chất bẩn cũng như vi trng nằm pha bn trong. Những vi hạt ny tri theo dng nước, ra khỏi thn thể, như vậy thn thể trở nn sạch.

Khi rửa tay th nn rửa bằng nước ấm v ở nhiệt độ cao x bng lm tan mỡ nhanh hơn v tốt hơn.

Tại sao x bng lm nổi bọt? Cc phn tử x bng bao quanh cc phn tử nước với đầu c cực hướng về nước v đầu v cực hướng ngược lại. Như vậy x bng phn chia nước thnh những lớp mỏng. Những lớp nước mỏng ny chứa một t khng kh, đ l bọt.

Cch lm x bng

X bng được chế tạo bằng sự kết hợp dầu mỡ v một chất kiềm (alkali). Dầu c thể l dầu liu hay dầu dừa. Mỡ c thể l mỡ b. Chất kiềm hồi xưa người ta dng tro, by giờ th dng natri hiđrxit (sodium hydroxide) hay kali hiđrxit (potassium hydroxide).

Chế tạo x bng l một qu trnh ha học gọi l sự x bng ha (saponification). Trong qu trnh ny chất kiềm lm cho dầu mỡ phn thnh axit bo (fatty acid) v glycerin. Sau đ thnh phần natri hay kali của chất kiềm kết hợp với axit bo để trở thnh x bng. Trước khi đổ x bng th vo khun người ta c thể pha mu hay dầu thơm vo. Ty theo nhin liệu dng v cch pha chế m c những loại x bng khc nhau.

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2019/07/KHKT-Xa-bong-hoat-dong-2.jpg

Hnh minh họa cch hoạt động của x bng.

Những yếu điểm của x bng. Tuy x bng l một chất lm sạch rất tốt, nhưng n cũng c những yếu điểm. X bng dng trong nước cứng (c nhiều chất như magnesium, calcium hay sắt) sẽ trở thnh muối khng tan v đng thnh vệt vng quanh bồn tắm. Hiệu năng của x bng cũng bị giảm trong nước c tnh axit.

X bng khc với chất lm sạch. Hiện nay nhiều sản phẩm được gọi l x bng v quen miệng chứ thật sự khng phải x bng m l chất lm sạch (detergent). Hai thứ đều c tc dụng lm sạch. Nhưng x bng l sản phẩm lm từ những nguyn liệu thin nhin cn chất lm sạch được chế tạo từ những ha chất nhn tạo. Chất lm sạch c thể được chế tạo để trnh những khuyết điểm của x bng, nn by giờ nhiều thứ x bng thật sự l chất lm sạch. Th dụ x bng tắm Dove khng phải l x bng, họ gọi l Dove Beauty Bar v ni r trn mạng: Dove is not a soap (Dove khng phải l x bng).

Lịch sử x bng

Theo những dấu vết tm được tại những khu vực Babylon cổ đại được khai quật th người Babylon đ biết lm x bng từ khoảng 2,800 Trước Cng Nguyn. Họ lm x bng bằng cch đun mỡ trộn với tro. Cc nh khảo cổ đ tm thấy một dụng cụ hnh trụ, trn đ c khắc dấu hiệu ni l mỡ được đun với tro. X bng lc bấy giờ được dng để giặt len, vải v cũng được dng trong y khoa.

Người Ai Cập cũng như người La M v Hy Lạp cổ đại đều biết chế tạo x bng bằng cch trộn lẫn mỡ, dầu v muối. Theo truyền thuyết của người La M th x bng (tiếng anh l soap, tiếng Php l savon) được đặt tn theo Ni Sapo, một khu được dng để giết cc sc vật tế thần. Sau khi tế thần, mưa đẩy mỡ sc vật cng với tro từ đống lửa dng để tế thần xuống sng Tiber (một sng bn ). Cc b giặt quần o ở bn sng nhận thấy nước c trộn cc thnh phần trn lm cho quần o sạch hơn. Đy l một cu truyện đầu tin nối kết sự giặt quần o với x bng.

Vo thế kỷ thứ 2 người Hy Lạp bắt đầu dng x bng để giặt v lm sạch. Đến thế kỷ thứ 7 x bng lm bằng mỡ d v tro cy sồi bắt đầu được chế tạo tại Ty Ban Nha v . Cng thời điểm đ người Php chế tạo x bng dng dầu liu. Người Anh th đến thế kỷ thứ 12 mới chế tạo x bng. Lc đ x bng rất l đắt chỉ c giới qu tộc mới c phương tiện dng x bng. Theo sử sch th Nữ Hong Bess đ tạo ra một thời trang bằng cch tắm bốn tuần một lần. Lc đ người u Chu ở rất bẩn, nn sinh ra nhiều bệnh.

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2019/07/KHKT-Xa-bong-hoat-dong-3.jpg

X Bng C Ba. 

Năm 1791 nh ha học người Php Nicolas Leblanc khm ph ra phương php biến đổi muối thường ra một chất kiềm gọi l natri cacbonat khng c nước (soda ash). Khm ph ny lm việc sản xuất x bng cũng như nhiều sản phẩm khc dễ dng hơn. Vo thế kỷ thứ 19 nh bc học Louis Pasteur tuyn bố l giữ vệ sinh sạch sẽ c nhn sẽ l giảm sự truyền bệnh. Từ đ x bng được dng nhiều hơn trước.

X bng được bn rộng ri từ khoảng Thế Chiến thứ Nhất, khi những vết thương cần được lm cho sạch sẽ. By giờ th c đủ loại x bng với đủ mọi mi thơm.

Hồi trước 1975 miền Nam Việt Nam đ c X Bng C Ba nổi tiếng, đa số mọi người bnh dn hay trung lưu đều dng. Theo bo Người Việt th lc đ X Bng C Ba cn được xuất cảng sang Cam Bốt, Lo, Hồng Kng v một số nước thuộc địa của Php.

Ảnh hưởng tới mi trường

X bng được lm từ những nguyn liệu thin nhin nn được phn hủy sinh học một cch tự nhin, khng lm nhiễm mi trường. Nhưng chất lm sạch được lm từ những ha chất nhn tạo nn kh bị phn ha v gy ra nhiễm mi trường. Những chất ha học nhn tạo c thể c ảnh hưởng tai hại đến đời sống của cc sinh vật sống dưới nước. Loại x bng chống vi khuẩn (antibacterial soap) cũng đ bị cơ quan FDA cấm bn v hại nhiều hơn lợi.

Ni tm lại, nếu c thể được bạn nn tm mua x bng thứ thiệt m dng v nn rửa tay bằng x bng thường xuyn để trnh lan truyền vi trng.

H Dương Cự

Nguồn ti liệu: www.soaphistory.net, https://sciencetrends.com, http://sitn.hms.harvard.edu

Trở lại